หน้าแรก › พงศาวดาร › ปลายรัชกาล: พระสติฟั่นเฟือนจริง หรือเป็นข้อกล่าวหาทางการเมือง
ปลายรัชกาล: พระสติฟั่นเฟือนจริง หรือเป็นข้อกล่าวหาทางการเมือง
ในปลายรัชกาล หลักฐานหลายฉบับเล่าว่าพระเจ้าตากทรงเจริญกรรมฐานจนเชื่อว่าบรรลุโสดาบัน ลงโทษพระสงฆ์ที่ไม่ยอมกราบ และลงพระราชอาญาผู้คนอย่างรุนแรง เรื่องนี้เป็นข้อถกเถียงที่ใหญ่ที่สุดเรื่องหนึ่งในประวัติศาสตร์ไทย เพราะพระอาการเหล่านี้คือเหตุผลหลักที่ใช้อธิบายการสิ้นรัชกาล หน้านี้วางหลักฐานแต่ละฝ่ายไว้ข้างกัน
แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร
| แหล่ง | เล่าว่า (สรุปความ) |
|---|---|
| พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา | ทรงนั่งกรรมฐานบ่อยครั้งจนเสียพระสติ ทรงถือว่าบรรลุโสดาบันและถามพระสงฆ์ว่าพระปุถุชนควรไหว้คฤหัสถ์ที่เป็นโสดาบันหรือไม่ สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) กับพระราชาคณะที่ถวายวิสัชนาว่าไม่ควร ถูกถอดสมณศักดิ์และลงพระราชอาญา นอกจากนี้ยังเล่าเรื่องลงโทษอย่างรุนแรงหลายครั้ง |
| จดหมายมองซิเออร์คูเด ค.ศ. 1779 และ 1780 (บาทหลวงฝรั่งเศส) | พระเจ้าตากรับสั่งเสมอว่าจะเหาะเหินเดินอากาศได้ ทรงสวดมนต์ อดอาหาร และจำศีลเพื่อเตรียมพระองค์ บาทหลวงกราบทูลแย้งจนทรงเบื่อ และคณะบาทหลวงถูกขับออกไปในที่สุด |
| จดหมายมองซิเออร์เดอคูร์วิแวร์ ค.ศ. 1782 | เล่าว่าหลายปีมานี้พระเจ้าตากกดขี่ราษฎรและพ่อค้าต่างชาติหนักขึ้น จนพ่อค้าจีนทิ้งทรัพย์สินหนีไป แต่ผู้เขียนเล่าจากจดหมายและคำบอกเล่าของคนอื่น ไม่ได้อยู่ในกรุงธนบุรีเอง |
| จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี | บันทึกพระอาการฟั่นเฟือนเป็นระยะตั้งแต่ พ.ศ. 2311 และเล่าว่าก่อนส่งทูตไปจีนใน พ.ศ. 2324 รับสั่งให้ปลูกไม้ไผ่และไม้แก่นไว้สำหรับผู้มีบุญที่จะมาสร้างปราสาท เพราะพระองค์จะเหาะแล้ว ผู้เขียนเป็นพระขนิษฐาของรัชกาลที่ 1 |
| พระราชสาส์นไปจีน พ.ศ. 2324 และพระราชวิจารณ์ของรัชกาลที่ 5 | พระราชสาส์นฉบับนี้ไม่มีเนื้อความตอนใดบ่งบอกถึงการเสียพระสติ รัชกาลที่ 5 ทรงวิจารณ์ถ้อยคำว่า อยู่ข้างพลุ่งพลั่ง แต่ไม่ใช่บ้า |
หลักฐานฝ่ายที่ว่าเสียพระสติ
หลักฐานที่เล่าพระอาการมีหลายประเภท ทั้งพงศาวดาร บันทึกความทรงจำ จดหมายบาทหลวง พงศาวดารเมืองสงขลา และคำฉันท์ของข้าราชการวังหลัง เรื่องที่ตรงกันมากที่สุดคือการเจริญกรรมฐานอย่างหนักและความเชื่อว่าจะเหาะได้ ซึ่งบาทหลวงคูเดที่อยู่ในกรุงธนบุรีเขียนไว้ตั้งแต่ ค.ศ. 1779 ก่อนการสิ้นรัชกาลหลายปี
เรื่องพระเกศาเส้นเดียวใน พ.ศ. 2323 ที่พงศาวดารเล่าว่าทรงกริ้วจนลงโทษพระราชโอรสและประหารเจ้าพนักงาน ก็เป็นตัวอย่างที่มักยกมาอธิบายพระอารมณ์ที่แปรปรวน
หลักฐานและความเห็นอีกฝ่าย
นิธิ เอียวศรีวงศ์ เสนอในการเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรีว่ารายงานร่วมสมัยหลายฉบับมาจากข่าวลือ หรือกล่าวขึ้นเพื่อประโยชน์ทางการเมือง และหลังผลัดแผ่นดินแล้ว ราชสำนักใหม่ก็ไม่ได้ใช้เรื่องนี้เป็นข้ออ้างมากนัก แต่หันไปเน้นความขัดแย้งทางอุดมการณ์ โดยเฉพาะเรื่องคณะสงฆ์ ปรามินทร์ เครือทอง ชี้ว่าพระอาการที่บันทึกไว้มีเหตุที่มา เป็นอาการเกินพระราชจริยาวัตรของกษัตริย์มากกว่าการวิกลจริต
ฝ่ายที่เห็นว่าเสียพระสติจริงก็มีน้ำหนัก สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเห็นว่าพระเจ้าตากมีพระอาการจริงจนเป็นอันตรายต่อแผ่นดิน ข้อสังเกตที่ฟังได้จากทั้งสองฝ่ายคือหลักฐานเกือบทั้งหมดผ่านมือผู้ที่ได้ประโยชน์จากการผลัดแผ่นดิน หรือเขียนจากข่าวที่ได้ยินมา
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- พระสติฟั่นเฟือนจริงหรือไม่: ยังไม่มีข้อยุติ นักวิชาการและเจ้านายในอดีตเห็นต่างกัน
- เรื่องเล่านอกพงศาวดาร: ความเชื่อว่าพระเจ้าตากไม่ได้สิ้นพระชนม์แต่ไปผนวชที่นครศรีธรรมราช ไม่มีหลักฐานร่วมสมัยรองรับ
คำถามที่พบบ่อย
มีหลักฐานต่างชาติเรื่องพระอาการของพระเจ้าตากไหม
มี จดหมายบาทหลวงคูเด ค.ศ. 1779 และ 1780 เล่าว่าพระเจ้าตากรับสั่งว่าจะเหาะได้ และจดหมายบาทหลวงเดอคูร์วิแวร์ ค.ศ. 1782 เล่าเรื่องการกดขี่ แต่ฉบับหลังเขียนจากคำบอกเล่า
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569