หน้าแรก › พงศาวดาร
พงศาวดารกรุงธนบุรี: เรื่องพระเจ้าตากมาจากเอกสารอะไร และทำไมเล่าไม่ตรงกัน
เรื่องพระเจ้าตากที่คนไทยรู้จัก ตั้งแต่การตีฝ่าวงล้อมออกจากกรุงศรีอยุธยาจนถึงวันสิ้นรัชกาล มาจากเอกสารหลายประเภท ทั้งพระราชพงศาวดารที่ชำระในสมัยรัตนโกสินทร์ บันทึกของโหร บันทึกความทรงจำของเจ้านาย พงศาวดารพม่า และจดหมายของชาวต่างชาติ แต่ละฉบับเขียนในเวลา ด้วยมุมมอง และด้วยจุดประสงค์ต่างกัน หน้านี้แนะนำเอกสารหลักทีละฉบับ แล้ววางให้อ่านเทียบกันทีละเหตุการณ์ เพื่อให้เห็นว่าเรื่องไหนตรงกัน เรื่องไหนยังเถียงกันอยู่
อ่านเทียบทีละเหตุการณ์
ทำไมต้องอ่านหลายฉบับ
พระราชพงศาวดารทุกฉบับที่เล่าเรื่องกรุงธนบุรีชำระขึ้นหลังจากรัชกาลของพระเจ้าตากสิ้นสุดแล้ว ผู้ชำระทำงานให้ราชสำนักรัตนโกสินทร์ ซึ่งขึ้นครองราชย์หลังการสิ้นรัชกาลของพระเจ้าตาก นักประวัติศาสตร์จึงอ่านพงศาวดารคู่กับหลักฐานอื่น โดยเฉพาะเรื่องที่มีผลทางการเมือง เช่น เหตุผลที่พระยาตากออกจากกรุง และพระอาการในปลายรัชกาล
ในทางกลับกัน หลักฐานต่างชาติก็มีข้อจำกัด บาทหลวงฝรั่งเศสบางคนเขียนจากข่าวที่ได้ยินมา พงศาวดารพม่าเขียนเพื่อเฉลิมพระเกียรติกษัตริย์พม่า และจดหมายราชการถึงบริษัทการค้าก็มีจุดประสงค์ทางการทูต การอ่านเทียบจึงไม่ใช่การหาว่าฉบับไหนถูกทั้งหมด แต่เป็นการดูว่าข้อมูลส่วนไหนตรงกันจากหลายทาง
พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศกับฉบับพระราชหัตถเลขา
ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) เป็นพงศาวดารที่เล่าเรื่องกรุงธนบุรีละเอียดและเก่าที่สุดฉบับหนึ่ง ชำระในต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และพิมพ์ในประชุมพงศาวดารภาคที่ 65 ส่วนฉบับพระราชหัตถเลขาชำระในสมัยรัชกาลที่ 4 จากของเก่าหลายแห่ง แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตรวจแก้เอง เป็นฉบับที่หนังสือเรียนและสื่อส่วนใหญ่ใช้ เพราะอ่านต่อเนื่องและพิมพ์แพร่หลาย
สองฉบับนี้เล่าโครงเรื่องตรงกันเกือบทั้งหมด แต่ต่างกันในรายละเอียดหลายจุดที่สำคัญ เช่น พระยาตากคิดจะกู้กรุงตั้งแต่เมื่อไร และฉากสุดท้ายของรัชกาลเกิดขึ้นอย่างไร ตารางในแต่ละเหตุการณ์ด้านล่างจึงแยกสองฉบับนี้ออกจากกันเสมอ
วิธีอ่านตารางเทียบในเว็บนี้
ในหน้าแต่ละเหตุการณ์ ช่องซ้ายบอกชื่อเอกสาร ช่องขวาเป็นการสรุปความด้วยภาษาปัจจุบัน ไม่ใช่การคัดลอกต้นฉบับ ถ้าต้องการอ้างอิงในงานวิชาการ ควรเปิดต้นฉบับหรือฉบับพิมพ์ของกรมศิลปากร ใต้ตารางมีส่วนเล่าเรื่องและข้อถกเถียง พร้อมแหล่งที่เราใช้ ส่วนปีในเว็บนี้ใช้การนับแบบปัจจุบันที่ขึ้นปีใหม่วันที่ 1 มกราคม เอกสารเก่าที่ขึ้นปีใหม่เดือน 5 จึงอาจเขียนปีของเหตุการณ์ช่วงมกราคมถึงมีนาคมน้อยกว่าในเว็บนี้หนึ่งปี เช่น การตีฝ่าวงล้อมเดือนมกราคม 2310 เอกสารเก่าเขียนเป็น 2309
พงศาวดารและบันทึกที่ใช้เทียบในเว็บนี้
| ฉบับ | เขียน/ชำระเมื่อ | จุดเด่นและข้อควรรู้ | อ่านต้นฉบับ |
|---|---|---|---|
| พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) | ชำระต้นกรุงรัตนโกสินทร์ สมัยรัชกาลที่ 1 | เล่าเรื่องกรุงธนบุรีละเอียดและเก่าที่สุดฉบับหนึ่ง ระบุวันเวลาตามจันทรคติหลายตอน พิมพ์ในประชุมพงศาวดารภาคที่ 65 บางตอนต่างจากฉบับพระราชหัตถเลขา เช่น ฉากสิ้นรัชกาล | — |
| พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา | ชำระสมัยรัชกาลที่ 4 พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2455 | กรมหลวงวงศาธิราชสนิทชำระจากของเก่าหลายแห่ง รัชกาลที่ 4 ทรงตรวจแก้เอง พิมพ์ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2457 สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงตรวจ เป็นฉบับที่ใช้กันแพร่หลายที่สุด แต่ชำระห่างจากเหตุการณ์ราว 70 ปี | — |
| พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน | ชำระสมัยรัชกาลที่ 1 | เล่าเรื่องอยุธยาตอนปลายจนถึงเสียกรุง ใช้ภาษาตรงไปตรงมา เช่น เล่าการออกจากกรุงของพระยาตากว่าเป็นการหนีราชการ | — |
| จดหมายเหตุโหร | บันทึกของโหรต่อเนื่องหลายรัชกาล | บันทึกสั้นมาก ระบุวัน เดือน ปี ตามจันทรคติ ใช้ตรวจสอบศักราชของพงศาวดารได้ดี แต่ไม่เล่ารายละเอียด | — |
| จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี | ลำดับความ จ.ศ. 1129–1182 (พ.ศ. 2310–2363) | ผู้เขียนเป็นพระขนิษฐาของรัชกาลที่ 1 อยู่ในเหตุการณ์ช่วงกรุงธนบุรี เล่าเรื่องในราชสำนักละเอียด บางตอนคัดคำพูดมาตรงๆ แต่มาจากฝ่ายที่ขึ้นครองราชย์ต่อ รัชกาลที่ 5 ทรงพระราชวิจารณ์ไว้ในฉบับพิมพ์ | — |
| คำให้การชาวกรุงเก่า | บันทึกในพม่าหลังเสียกรุง แปลเป็นไทยสมัยรัชกาลที่ 5 | บันทึกจากคำบอกเล่าของชาวอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่า ให้ข้อมูลที่ไม่มีในพงศาวดารไทย เช่น บทบาทของพระยาตากในทัพที่ไปรับพม่าทางมะริดและตะนาวศรี แต่เป็นความทรงจำที่เล่าต่อ ศักราชมักคลาดเคลื่อน | — |
| ลำดับกษัตริย์กรุงเก่าคำฉันท์ | แต่งโดยพระยาทัศดาจัตุรงค์ ข้าราชการวังหลัง สมัยรัชกาลที่ 1 | เป็นคำฉันท์ ไม่ใช่พงศาวดาร ศักราชผิดหลายจุด แต่ผู้แต่งอาจอยู่ในเหตุการณ์ปลายกรุงธนบุรี และเล่าการสิ้นรัชกาลต่างจากฉบับอื่น | — |
| พงศาวดารพม่า (มหาราชวงษ์) | ชำระในราชสำนักพม่า ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 แปลเป็นไทยภายหลัง | เล่าการล้อมกรุงจากฝ่ายพม่า บางตอนให้ภาพราชสำนักอยุธยาที่สู้อย่างแข็งขันกว่าพงศาวดารไทย และเล่าการสิ้นพระชนม์ของพระเจ้าเอกทัศต่างออกไป | — |
| จดหมายออกพระพิพัทธโกษาถึงบริษัทอินเดียตะวันออกของฮอลันดา | ลงวันที่ 13 มกราคม ค.ศ. 1769 (พ.ศ. 2312) | เขียนในสมัยกรุงธนบุรีเอง เก็บที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรุงเฮก ต้นฉบับภาษาไทยสูญหาย เหลือฉบับภาษาฮอลันดาที่แปลกลับเป็นไทยโดย ธีรวัต ณ ป้อมเพชร เป็นจดหมายทางการทูต จึงเล่าเรื่องในทางที่เป็นคุณต่อพระเจ้าตาก | — |
| จดหมายเหตุคณะบาทหลวงฝรั่งเศส | จดหมายร่วมสมัย ค.ศ. 1768–1782 พิมพ์ในประชุมพงศาวดาร | บาทหลวงที่อยู่ในกรุงธนบุรีเขียนถึงคณะของตน ให้ภาพชีวิตในราชสำนักและพระอาการปลายรัชกาล บางฉบับเขียนจากข่าวที่ได้ยินมา ไม่ใช่สิ่งที่ผู้เขียนเห็นเอง | — |
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- คุณค่าของพงศาวดารที่ชำระสมัยรัตนโกสินทร์: บางคนเห็นว่ามีอคติต่อพระเจ้าตาก บางคนเห็นว่ายังเป็นหลักฐานที่ละเอียดที่สุดและควรอ่านอย่างวิเคราะห์ ไม่ใช่ทิ้ง
คำถามที่พบบ่อย
พงศาวดารกรุงธนบุรีฉบับไหนเก่าที่สุด
ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ถือเป็นฉบับเก่าที่เล่าเรื่องกรุงธนบุรีละเอียดที่สุดฉบับหนึ่ง ชำระในต้นกรุงรัตนโกสินทร์
ทำไมปีในเอกสารเก่ากับในเว็บนี้ต่างกันหนึ่งปี
เอกสารเก่าขึ้นปีใหม่ในเดือน 5 ตามปฏิทินจันทรคติ เหตุการณ์ช่วงมกราคมถึงมีนาคมจึงยังนับเป็นปีเก่า เว็บนี้ใช้ปีแบบปัจจุบัน
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569