หน้าแรก › พงศาวดาร › พระยาตากออกจากกรุงศรีอยุธยา: หนีทัพ หรือได้รับคำสั่ง
พระยาตากออกจากกรุงศรีอยุธยา: หนีทัพ หรือได้รับคำสั่ง
ต้นเดือนมกราคม 2310 สามเดือนก่อนกรุงแตก พระยาตากนำทหารไทยและจีนราว 500 ถึง 1,000 คนออกจากค่ายวัดพิชัยไปทางตะวันออก เรื่องนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการกู้กรุง แต่หลักฐานเล่าเหตุผลไม่ตรงกัน พงศาวดารไทยหลายฉบับเล่าว่าเป็นการหนีออกไปตั้งตัว ขณะที่จดหมายของขุนนางกรุงธนบุรีถึงบริษัทฮอลันดาในอีกสองปีต่อมาว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นผู้ส่งพระยาตากไปรวบรวมกำลัง
แต่ละฉบับเล่าว่าอย่างไร
| แหล่ง | เล่าว่า (สรุปความ) |
|---|---|
| พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา | ก่อนหน้านั้นในศึกทางเรือที่พระยาเพชรบุรีเสียชีวิต พระยาตากกับหลวงศรเสนีจอดเรือดูอยู่ไม่เข้าช่วย แล้วถอยไปตั้งที่วัดพิชัย ต่อมาพระยาตาก (ซึ่งฉบับนี้เรียกว่าพระยากำแพงเพชร) ชุมนุมทหารไทยจีนราวหนึ่งพัน พร้อมนายทหาร 5 นาย คิดจะยกทัพหนีไปทางตะวันออก และประกาศจะกู้กรุงเมื่อเข้าเขตระยองแล้ว |
| พระราชพงศาวดาร ฉบับพระพนรัตน์ | เล่าว่าพระยาตากกับพรรคพวกหนีราชการออกไปตั้งตัวเป็นใหญ่ ซึ่งในสายตาของราชสำนักก็คือการทิ้งหน้าที่ |
| พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) | ระหว่างทางช่วงแรก ทัพพระยาตากเห็นแสงเพลิงไหม้ในพระนคร และพระยาตากคิดจะกลับมาแก้กรุงตั้งแต่คืนนั้น เร็วกว่าฉบับพระราชหัตถเลขาราวครึ่งเดือน |
| จดหมายออกพระพิพัทธโกษา ค.ศ. 1769 (เอกสารฮอลันดา) | เมื่อพม่าเข้ามาทำสงคราม พระเจ้ากรุงสยามทรงส่งขุนนางชื่อพญาตากไปเมืองจันทบูรเพื่อรวบรวมกำลังพลมาช่วยกรุง แต่ยังไม่ทันดำเนินการไปเท่าไร กรุงก็แตกเสียก่อน |
| พงศาวดารพม่า (มหาราชวงษ์) | ไม่ได้เล่าเรื่องกองพระยาตาก แต่บรรยายว่าพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาไม่ย่อท้อ สร้างป้อมอิฐรอบพระนคร ต่อเรือรบ และวางขวากหนามป้องกัน ภาพนี้ถูกยกมาแย้งคำอธิบายที่ว่าพระยาตากออกไปเพราะหมดหวังกับราชสำนัก |
วันออกจากกรุง
พงศาวดารบันทึกว่าพระยาตากออกจากค่ายวัดพิชัยในวันเสาร์ ขึ้น 4 ค่ำ เดือนยี่ ตรงกับวันที่ 3 มกราคม 2310 พร้อมพระเชียงเงิน หลวงพรหมเสนา หลวงพิชัยราชา หลวงราชเสน่หา ขุนอภัยภักดี และนักองค์รามเจ้านายเขมรที่ลี้ภัยอยู่ในกรุง ส่วนหลวงศรเสนีที่ออกมาด้วยกันแยกไปทางอื่น ปรามินทร์ เครือทอง ลำดับว่าออกเวลาเที่ยงท่ามกลางฝนห่าใหญ่ คืนแรกพักที่บ้านสัมบัณฑิต และวันที่สองรบชนะพม่าที่บ้านพรานนก ส่วนงานลำดับเหตุการณ์ของกำพล จำปาพันธ์ ให้ออกในช่วงเย็นและเห็นเพลิงไหม้พระนครในค่ำวันรุ่งขึ้นที่บ้านข้าวเม่า รายละเอียดวันต่อวันจึงต่างกันเล็กน้อยตามการอ่านพงศาวดาร
เหตุที่ไปทางตะวันออกอธิบายได้ตรงไปตรงมาว่าด้านนั้นมีทัพพม่าน้อยที่สุด และถ้าถึงชายทะเลก็ยังมีทางออกทะเลหรือไปพึ่งกัมพูชาได้
หนีหรือรับคำสั่ง
คำอธิบายแบบเดิมที่อิงพงศาวดารคือพระยาตากเห็นว่ากรุงจะเสียแน่ จึงออกไปตั้งตัว ขณะที่กำพล จำปาพันธ์ นำจดหมายออกพระพิพัทธโกษาที่เขียนถึงบริษัทอินเดียตะวันออกของฮอลันดาในปี ค.ศ. 1769 มาเสนอว่าพระยาตากอาจออกไปตามรับสั่งของราชสำนัก และให้เหตุผลประกอบว่าเจ้าเมืองนครนายกซึ่งมีกำลังมากกว่าก็ให้ความช่วยเหลือ ซึ่งไม่น่าเกิดขึ้นถ้าพระยาตากเป็นกบฏทิ้งราชการ
อีกฝ่ายตั้งข้อสังเกตว่าจดหมายฉบับนั้นเขียนโดยขุนนางของพระเจ้าตากเองถึงคู่ค้าต่างชาติ ย่อมเล่าเรื่องให้ผู้นำใหม่ดูชอบธรรม คำถามนี้จึงยังไม่มีข้อยุติ แต่ทำให้เห็นว่าเรื่องที่เล่ากันจนคุ้นเคยมาจากพงศาวดารที่ชำระในชั้นหลังเป็นหลัก
คิดกู้กรุงตั้งแต่เมื่อไร
ฉบับพันจันทนุมาศให้พระยาตากคิดแก้กรุงตั้งแต่คืนแรกที่เห็นเพลิงไหม้พระนคร ส่วนฉบับพระราชหัตถเลขาให้ประกาศเรื่องนี้เมื่อถึงระยองแล้ว ช่องว่างราวครึ่งเดือนนี้คือตัวชี้ว่าในช่วงแรกพระยาตากตั้งใจเอาตัวรอดหรือตั้งหลัก ปรามินทร์ เครือทอง ชี้ว่าถ้าเพียงต้องการหนี การพาทหารนับพันไปด้วยย่อมเคลื่อนตัวยากกว่าการไปกับคนไม่กี่คน
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- จดหมายฮอลันดากับพงศาวดารไทย: ฉบับไหนน่าเชื่อกว่ากันในเรื่องเหตุผลของการออกจากกรุง ยังไม่มีข้อยุติ
ดูเส้นทางทัพของเหตุการณ์นี้บนแผนที่
คำถามที่พบบ่อย
พระยาตากออกจากกรุงศรีอยุธยาวันไหน
วันที่ 3 มกราคม 2310 ตามการนับปีแบบปัจจุบัน เอกสารเก่าเขียนเป็นปี 2309
มีหลักฐานว่าพระยาตากออกไปตามคำสั่งหรือไม่
จดหมายออกพระพิพัทธโกษา ค.ศ. 1769 ถึงบริษัทฮอลันดาว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงส่งไปรวบรวมกำลังที่จันทบุรี แต่พงศาวดารไทยเล่าว่าเป็นการหนีออกไปตั้งตัว
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569