หน้าแรก › สถานที่ › วัดสังฆาวาส
วัดสังฆาวาส อยุธยา สมรภูมิทางเรือที่เปลี่ยนใจพระยาตาก
วัดสังฆาวาสเป็นวัดร้างกลางทุ่งนาทางตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมืองอยุธยา วันนี้เหลือเพียงเนินอิฐที่คนน้อยคนจะแวะไป แต่ในศึกเสียกรุงครั้งที่ 2 ทุ่งรอบวัดนี้คือสมรภูมิทางเรือที่พระยาเพชรบุรีเสียชีวิต และเป็นศึกที่พงศาวดารบันทึกว่ากองของพระยาตากไม่ได้เข้าช่วย นักประวัติศาสตร์หลายคนมองว่าศึกนี้คือจุดที่พระยาตากเลิกเชื่อว่าการตั้งรับในพระนครจะได้ผล
ที่นี่ในแต่ละสมัย
วัดในทุ่งทางตะวันออกเฉียงใต้ของพระนคร พระราชพงศาวดารเรียกว่าวัดต้นสังฆวาส ไม่พบประวัติการสร้าง ในยามสงบเป็นวัดของชุมชนชาวนาริมคลอง
เดือนพฤศจิกายน 2309 ทัพเรือพม่าและมอญเคลื่อนมาในทุ่งน้ำใกล้วัดนี้ กองเรือพระยาเพชรบุรีถูกล้อมจนแตก พระยาเพชรบุรีเสียชีวิต พงศาวดารเล่าว่ากองของพระยาตากและหลวงสรเสนีไม่ได้เข้าช่วย หลังศึกนี้พระยาตากย้ายไปตั้งค่ายที่วัดพิชัย
พงศาวดารไทยเล่าว่าคืนกรุงแตก 7 เมษายน 2310 มหาดเล็กพาพระเจ้าเอกทัศหนีมาถึงบ้านจิกใกล้วัดสังฆาวาส แล้วทิ้งไว้ ทัพพม่าพบพระองค์ในเวลาต่อมาและพาไปค่ายโพธิ์สามต้น ที่ซึ่งสิ้นพระชนม์ไม่นานหลังจากนั้น ส่วนพงศาวดารพม่าเล่าว่าสิ้นพระชนม์ด้วยกระสุนปืนที่ประตูเมือง
วัดร้างไปพร้อมกรุงเก่า ไม่พบบันทึกการบูรณะในสมัยกรุงธนบุรี
เหลือเป็นเนินอิฐขนาดใหญ่กลางทุ่งนา มีศาลาเล็กประดิษฐานพระพุทธรูป ชิ้นส่วนใบเสมา และร่องรอยคูน้ำรอบวัด
ศึกในทุ่งน้ำ พฤศจิกายน 2309
ปลาย พ.ศ. 2309 น้ำหลากท่วมทุ่งรอบพระนคร ทัพพม่าที่เตรียมเรือไว้เคลื่อนกำลังทางน้ำเข้ามาในทุ่งทางตะวันออกเฉียงใต้ พระยาเพชรบุรี (เรือง) กับพระยาตากซึ่งตั้งกองเรืออยู่ที่วัดใหญ่ชัยมงคลยกออกไปรับ พระราชพงศาวดารที่แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย Richard Cushman เล่าว่ากองเรือพม่าและมอญเคลื่อนมาที่ทุ่งใกล้วัดต้นสังฆวาส กองเรือพระยาเพชรบุรีถูกล้อมและถูกตีแตก ฝ่ายพม่าตาย 41 คน ฝ่ายไทยตายกว่า 70 คน พระยาเพชรบุรีเสียชีวิตในที่รบ
พงศาวดารบันทึกว่ากองของพระยากำแพงเพชร (พระยาตาก) และหลวงสรเสนีหยุดอยู่ ไม่ได้เข้าช่วย ข้อความนี้ทำให้มีการตีความต่างกันมาก บ้างว่าเป็นการเลือกรักษากำลังเมื่อเห็นว่าสู้ไม่ได้ บ้างว่าสะท้อนความไม่ลงรอยในหมู่แม่ทัพ
จุดเปลี่ยนของพระยาตาก
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพอธิบายไว้ว่าหลังศึกนี้ พระยาตากหมดความเชื่อมั่นว่าจะรักษาพระนครไว้ได้ จึงย้ายไปตั้งค่ายที่ค่ายเดิมของพระยาเพชรบุรีใกล้วัดพิชัย ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำป่าสัก ราวหนึ่งเดือนครึ่งต่อมา ในวันที่ 3–4 มกราคม 2310 พระยาตากนำทหารไทยและจีนราวพันคนตีฝ่าวงล้อมพม่าออกไปทางตะวันออก
การอ่านศึกวัดสังฆาวาสคู่กับการตีฝ่าวงล้อมช่วยให้เข้าใจว่าการออกจากกรุงของพระยาตากไม่ได้เกิดขึ้นในคืนเดียว แต่ค่อยๆ ก่อตัวจากความพ่ายแพ้หลายครั้งในทุ่งรอบพระนคร
คืนกรุงแตก: พระเจ้าเอกทัศที่บ้านจิก
พงศาวดารไทยเล่าว่าเมื่อทัพพม่าบุกเข้าพระนครคืนวันที่ 7 เมษายน 2310 มหาดเล็กพาพระเจ้าเอกทัศหนีลงเรือมาถึงบ้านจิกใกล้วัดสังฆาวาส แล้วทิ้งพระองค์ไว้ ทัพพม่าพบพระองค์ในสภาพอดอาหารและพาไปค่ายโพธิ์สามต้น ที่ซึ่งสิ้นพระชนม์ในเวลาไม่นาน พงศาวดารพม่าเล่าต่างออกไปว่าพระเจ้าเอกทัศสิ้นพระชนม์ด้วยกระสุนปืนที่ประตูเมือง ทั้งสองเรื่องเห็นตรงกันเพียงว่าพระองค์สิ้นพระชนม์ในช่วงกรุงแตก
อีกหลายเดือนต่อมา หลังพระเจ้าตากตีค่ายโพธิ์สามต้นได้ พงศาวดารบันทึกว่าโปรดให้ขุดพระศพพระเจ้าเอกทัศขึ้นมาถวายพระเพลิงตามพระราชประเพณี
วัดสังฆาวาสวันนี้
วัดเหลือเป็นเนินอิฐขนาดใหญ่ มีหลังคาเล็กครอบยอดเนิน ศาลาด้านตะวันออกประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยและชิ้นส่วนพระพุทธรูปอื่น รอบเนินมีชิ้นส่วนใบเสมา ลายปูนปั้น และเจดีย์รายที่พังลง ร่องรอยคูน้ำและเศษอิฐที่พบไกลจากเนินบอกว่าวัดเคยใหญ่กว่าที่เห็นมาก ทางเข้าเป็นถนนเล็กกลางทุ่ง ควรใช้แผนที่นำทางและไปช่วงกลางวัน
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- พระยาเพชรบุรีถูกฆ่าหรือถูกจับ: แหล่งข้อมูลต่างกัน บางฉบับว่าเสียชีวิตในที่รบ บางงานว่าถูกจับ
- พระยาตากไม่ช่วยเพราะอะไร: พงศาวดารไม่ให้เหตุผล การตีความยังต่างกันมาก
- พระเจ้าเอกทัศสิ้นพระชนม์อย่างไร: พงศาวดารไทยว่าอดอาหารหลังหนีมาที่บ้านจิก พงศาวดารพม่าว่าถูกยิงที่ประตูเมือง
ข้อมูลการเที่ยวชม
- เป็นวัดร้างกลางทุ่ง ไม่มีเจ้าหน้าที่ประจำ ควรไปกลางวันและไม่ไปคนเดียวในช่วงเย็น
- ใช้แผนที่นำทาง ถนนเข้าแคบและเป็นทางเกษตร
- ไม่ปีนเนินโบราณสถานและไม่เก็บเศษอิฐหรือเครื่องถ้วยกลับ
คำถามที่พบบ่อย
ศึกวัดสังฆาวาสเกิดขึ้นเมื่อไร
เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2309 (ค.ศ. 1766) ช่วงน้ำหลาก ระหว่างที่ทัพพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา
พระเจ้าเอกทัศสิ้นพระชนม์ที่ไหน
พงศาวดารไทยเล่าว่าหนีมาที่บ้านจิกใกล้วัดสังฆาวาส แล้วถูกพาไปค่ายโพธิ์สามต้นและสิ้นพระชนม์ที่นั่น ส่วนพงศาวดารพม่าว่าถูกยิงที่ประตูเมือง
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569