ป้อมเพชร ปากน้ำด้านใต้ของกรุงศรีอยุธยา ในศึกเสียกรุง
ป้อมเพชรตั้งอยู่มุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมือง ตรงที่แม่น้ำป่าสักไหลมาบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยา เป็นป้อมที่คุมทางเข้าพระนครทางน้ำด้านใต้ และเป็นหนึ่งในสองป้อมของกรุงศรีอยุธยาที่ยังเหลือให้เห็น ในศึกเสียกรุงครั้งที่ 2 ฝั่งตรงข้ามป้อมที่คลองสวนพลูคือที่ตั้งค่ายของชาวจีนอาสาที่ออกมาช่วยรบ จนถูกทัพพม่าตีแตกในต้น พ.ศ. 2310
ที่นี่ในแต่ละสมัย
ป้อมใหญ่ที่คุมปากน้ำทางเข้าพระนครด้านใต้ เรือสำเภาจีนและเรือของชาวต่างชาติที่เข้ามาค้าขายต้องผ่านหน้าป้อมนี้ ย่านด่านขนอนแถบนี้คึกคักด้วยการค้าในช่วงที่นายสินเติบโต
ป้อมนี้คุมแม่น้ำด้านใต้ระหว่างพม่าล้อมกรุง ฝั่งตรงข้ามที่คลองสวนพลู ชาวจีนอาสาราว 2,000 คนตั้งค่ายในห้างดัตช์ที่ถูกทิ้ง ในเดือนกุมภาพันธ์ 2310 กองเรือสำเภาจีนถูกทัพพม่าขึงโซ่เหล็กกั้นลำน้ำและตีแตก
ทัพพม่าไม่ได้เข้าพระนครทางป้อมนี้ แต่ตีทะลวงกำแพงทางหัวรอด้านตะวันออกเฉียงเหนือ เมื่อพระนครแตก ป้อมก็ถูกทิ้งร้าง
หลังเสียกรุง กำแพงและป้อมส่วนใหญ่ของพระนครถูกรื้อเอาอิฐไปใช้สร้างกรุงเทพฯ ในรัชกาลที่ 1 ป้อมเพชรเหลือเพียงบางส่วน
เหลือแนวกำแพงป้อมริมน้ำในสวนสาธารณะ เป็นหนึ่งในสองป้อมที่ยังเหลือของกรุงศรีอยุธยา มองข้ามแม่น้ำเห็นวัดพนัญเชิง

ประตูน้ำของพระนคร
กรุงศรีอยุธยาเป็นเมืองท่า เรือสำเภาจีนและเรือของพ่อค้าต่างชาติแล่นขึ้นแม่น้ำเจ้าพระยามาถึงพระนครทางด้านใต้ ป้อมเพชรคุมจุดที่แม่น้ำสองสายมาบรรจบกัน ย่านรอบป้อมมีด่านขนอนเก็บภาษีเรือ และฝั่งตรงข้ามคือย่านชุมชนชาวจีน ชาวฮอลันดา และชาวญี่ปุ่น
พระราชบิดาของพระเจ้าตากเป็นชาวจีนแต้จิ๋วที่เข้ามาทำงานเก็บภาษีในกรุงศรีอยุธยา ย่านการค้าริมน้ำแบบนี้จึงเป็นโลกที่ครอบครัวของพระองค์คุ้นเคย
ชาวจีนอาสาที่คลองสวนพลู
ในเดือนธันวาคม 2309 ราชสำนักเรียกชาวจีนและชาวโปรตุเกสมาช่วยรักษาพระนคร ชาวจีนราว 2,000 คนภายใต้หลวงอภัยพิพัฒน์ตั้งค่ายในห้างของชาวดัตช์ที่ถูกทิ้งไว้ที่คลองสวนพลู ฝั่งตรงข้ามป้อมเพชร ในเดือนกุมภาพันธ์ 2310 ทัพพม่าขึงโซ่เหล็กกั้นลำน้ำ ขังกองเรือสำเภาจีนไว้แล้วตีแตก ค่ายจีนต้านอยู่ได้ราวหนึ่งเดือนก่อนแตกในกลางเดือนมีนาคม
แม้ศึกนี้จะแพ้ แต่ชาวจีนเป็นกำลังสำคัญของพระเจ้าตากในเวลาต่อมา ทั้งทหารจีนที่ตีฝ่าวงล้อมออกไปพร้อมพระองค์ และพ่อค้าจีนที่ช่วยเรื่องเสบียงและการค้าในสมัยกรุงธนบุรี
ป้อมเพชรวันนี้
ทัพพม่าไม่ได้เข้าพระนครทางป้อมเพชร แต่ตีทะลวงกำแพงทางหัวรอ หลังเสียกรุง กำแพงเมืองถูกรื้อเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ ป้อมเพชรจึงเหลือเพียงบางส่วน วันนี้เป็นสวนสาธารณะริมน้ำ ช่วงเย็นแสงสวยและอากาศเย็นกว่ากลางวัน ยืนบนแนวกำแพงจะมองข้ามแม่น้ำเห็นวัดพนัญเชิง และแนวคลองสวนพลูที่เคยเป็นค่ายจีนอาสา
ป้อมเพชรในทริปยามเย็น
ทริปอยุธยายามเย็นของเว็บนี้แวะป้อมเพชรต่อจากวัดพนัญเชิง ตรงนี้เห็นแม่น้ำป่าสักไหลมาบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยาหน้าเกาะเมือง ภาพนี้อธิบายได้ดีว่าทำไมฤดูน้ำหลากจึงเคยเป็นปราการธรรมชาติของกรุงศรีอยุธยา และทำไมการที่ทัพพม่าไม่ถอยในหน้าน้ำปี 2309 จึงเปลี่ยนผลของสงคราม
ป้อมเป็นพื้นที่เปิด เดินชมได้สะดวก แต่ร่มเงาน้อย แถวถนนอู่ทองใกล้ป้อมมีร้านอาหารริมน้ำหลายร้าน รวมถึงย่านโรตีสายไหมหน้าโรงพยาบาลพระนครศรีอยุธยาซึ่งอยู่ไม่ไกล
ป้อมเพชรเป็นป้อมก่ออิฐที่ยังเหลือแนวให้เห็นชัดกว่าป้อมอื่นๆ รอบเกาะเมือง จึงเป็นที่ที่ช่วยให้นึกภาพแนวกำแพงพระนครในสมัยที่พระเจ้าตากรับราชการได้ดี
ข้อมูลการเที่ยวชม
- ไม่ปีนกำแพงโบราณ โดยเฉพาะด้านที่ติดริมน้ำ
- ช่วงเย็นแสงสวยและอากาศเย็นกว่ากลางวัน
- ข้ามไปวัดพนัญเชิงฝั่งตรงข้ามด้วยรถหรือเรือ
คำถามที่พบบ่อย
ป้อมเพชรอยู่ที่ไหน
มุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมืองอยุธยา ตรงที่แม่น้ำป่าสักบรรจบแม่น้ำเจ้าพระยา
ป้อมของกรุงศรีอยุธยาเหลือกี่แห่ง
เหลือให้เห็นชัดสองแห่ง คือป้อมเพชร และป้อมประตูข้าวเปลือก
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569