หน้าแรก › สถานที่ › ป้อมมหาชัย หัวรอ
ป้อมมหาชัย หัวรอ จุดที่กำแพงกรุงศรีอยุธยาพังในคืนกรุงแตก
ใต้ตลาดหัวรอที่คนอยุธยาเดินจ่ายตลาดทุกเช้า คือซากป้อมมหาชัย มุมกำแพงด้านตะวันออกเฉียงเหนือของกรุงศรีอยุธยา ที่นี่คือจุดที่ทัพพม่าขุดอุโมงค์เข้าไปใต้ฐานกำแพงแล้วสุมไฟจนกำแพงพังลงในคืนวันที่ 7 เมษายน 2310 คืนที่กรุงศรีอยุธยาแตก เวลานั้นพระยาตากอยู่ที่ระยอง ห่างออกไปหลายร้อยกิโลเมตร และกำลังรวบรวมกำลังเพื่อกลับมากู้บ้านเมือง
ที่นี่ในแต่ละสมัย
ป้อมมุมตะวันออกเฉียงเหนือของพระนคร ตรงที่แม่น้ำลพบุรีเดิมไหลมาบรรจบเกาะเมือง เป็นมุมที่ข้าศึกใช้ประชิดพระนครมาแต่ศึกก่อนๆ ย่านหัวรอข้างป้อมเป็นชุมชนการค้าคึกคัก ติดกับวังจันทรเกษมของพระมหาอุปราช
ปลายเดือนมีนาคม 2310 เนเมียวสีหบดีสร้างค่ายสามค่ายทางฝั่งหัวรอ ทำสะพานข้ามแม่น้ำตรงข้ามทำนบรอ และขุดอุโมงค์ห้าแห่งเข้าไปใต้ฐานกำแพง ฝ่ายไทยออกตีค่ายและเสียคนราว 800 คน เป็นครั้งสุดท้ายที่คนในพระนครออกไปรบ
บ่ายวันอังคารที่ 7 เมษายน 2310 ราวบ่ายสามโมง ทัพพม่าจุดไฟที่โคนกำแพงริมป้อมมหาชัย ค่ำลงกำแพงทรุดพัง ราวสองทุ่มพม่าสั่งบุกพร้อมกันทุกด้าน เข้าพระนครได้ราวเที่ยงคืน กรุงศรีอยุธยาแตก 7 เดือนต่อมา งานศึกษาบางชิ้นคาดว่ากองเรือพระเจ้าตากพักที่ย่านหัวรอในคืนวันที่ 24 ตุลาคม ก่อนตีค่ายโพธิ์สามต้น
สมัยกรุงธนบุรี ย่านหัวรอกลับมาเป็นชุมชนการค้าริมน้ำอีกครั้ง ส่วนกำแพงเมืองถูกรื้อเอาอิฐไปใช้ในสมัยรัชกาลที่ 1
ซากป้อมถูกพบอีกครั้งใน พ.ศ. 2552 ระหว่างก่อสร้างร้านสะดวกซื้อ แล้วถูกกลบไว้ มีกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทองหน้าทางเข้าตลาด ย่านนี้มีตลาดหัวรอ ร้านอาหารเช้า และห้างทองไทยมิตร2
มุมเมืองที่อ่อนแอที่สุด
ป้อมมหาชัยตั้งอยู่ตรงที่แม่น้ำลพบุรีเดิม (ปัจจุบันคือคลองบางขวด) ไหลมาถึงเกาะเมือง ลำน้ำด้านนี้แคบกว่าด้านอื่น ข้าศึกจึงใช้มุมนี้ประชิดพระนครมาตั้งแต่ศึก พ.ศ. 2112 ที่ทัพพระเจ้าบุเรงนองถมทำนบข้ามแม่น้ำตรงข้ามหัวรอ หลังศึกนั้นมีการสร้างวังจันทรเกษมและขยายกำแพงเมืองด้านนี้ออกมาถึงริมน้ำ เพื่อปิดจุดอ่อน
ในศึก พ.ศ. 2309–2310 เนเมียวสีหบดีเลือกมุมเดียวกันนี้เป็นจุดตีหลัก เพราะลำน้ำแคบที่สุด ทัพพม่าทำสะพานไม้ไผ่ข้ามแม่น้ำตรงข้ามทำนบรอในเวลากลางคืน ฝ่ายไทยออกตีและขับพม่าถอยได้ในตอนแรก แต่ขาดกำลังหนุนจึงแพ้ งานศึกษาเล่าว่าเป็นครั้งสุดท้ายที่คนในพระนครออกไปรบ
อุโมงค์และไฟใต้กำแพง
ปลายเดือนมีนาคม 2310 ทัพพม่าสร้างค่ายสามค่ายฝั่งหัวรอ และขุดอุโมงค์ห้าแห่งเข้าไปใต้ฐานกำแพง ค้ำด้วยไม้ แล้วอัดเชื้อเพลิงไว้ภายใน บ่ายวันอังคารที่ 7 เมษายน ราวบ่ายสามโมง พม่าจุดไฟที่โคนกำแพงริมป้อมมหาชัย ขณะที่ค่ายรอบเมืองระดมยิงปืนใหญ่ เมื่อไม้ค้ำไหม้หมด กำแพงด้านบนทรุดลงตอนพลบค่ำ ราวสองทุ่มแม่ทัพพม่าสั่งบุกพร้อมกันทุกด้าน ทั้งทางช่องกำแพงพังและพาดบันไดปีน ทัพพม่าเข้าถึงในพระนครราวเที่ยงคืน และไฟก็ลุกไหม้ทั่วเมือง
ฝั่งตรงข้ามป้อมยังมีโคกพม่าในบริเวณวัดแม่นางปลื้ม ซึ่งเชื่อว่าเป็นซากค่ายพม่าที่สร้างในช่วงนี้
หัวรอหลังสงคราม
หลังกรุงแตก ย่านหัวรอค่อยๆ กลับมาเป็นชุมชนการค้าริมน้ำ งานศึกษาบางชิ้นคาดว่าเมื่อกองเรือพระเจ้าตากขึ้นมาถึงอยุธยาในวันที่ 24 ตุลาคม 2310 ได้ทอดพักที่ย่านหัวรอหนึ่งคืนก่อนตีค่ายโพธิ์สามต้น ซึ่งอยู่เหนือขึ้นไปตามลำน้ำเดียวกัน ต่อมาในรัชกาลที่ 1 กำแพงเมืองถูกรื้อเอาอิฐไปสร้างกรุงเทพฯ ป้อมมหาชัยจึงหายไปจากสายตา
ใน พ.ศ. 2552 การก่อสร้างร้านสะดวกซื้อขุดพบแนวกำแพงป้อมและเครื่องถ้วย จึงกลบไว้ตามเดิม และสร้างกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทองใกล้ทางเข้าตลาด
เดินชมย่านหัวรอ
มาช่วงเช้าจะได้เห็นตลาดหัวรอที่คึกคักที่สุด หาอาหารเช้าได้หลายร้าน เช่น โจ๊กเจ๊นิและบั๊กข้าวหมูแดงในตลาด แล้วเดินต่อไปวังจันทรเกษมได้ในไม่กี่นาที ถ้าอยากเห็นฝั่งที่ทัพพม่าตั้งค่าย ให้ข้ามสะพานไปวัดแม่นางปลื้มทางเหนือ ส่วนห้างทองไทยมิตร2 ก็อยู่ในย่านตลาดหัวรอนี้ สำหรับคนที่อยากได้ของชำร่วยทองคำจากอยุธยา
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- เวลาและรายละเอียดคืนกรุงแตก: ตัวเลขเวลาและจำนวนอุโมงค์มาจากงานที่อิงพงศาวดารพม่าและพงศาวดารไทยรวมกัน บางงานเล่าต่างกันเล็กน้อย
- ทัพพระเจ้าตากพักที่หัวรอ: เป็นการคาดของผู้ศึกษา พงศาวดารไม่ระบุที่พักคืนวันที่ 24 ตุลาคม 2310
ข้อมูลการเที่ยวชม
- เวลาเปิด: ตลาดหัวรอคึกคักช่วงเช้า
- กำแพงที่ระลึกมีขนาดเล็ก อยู่ริมถนนอู่ทองหน้าทางเข้าตลาด
- จอดรถในย่านตลาดค่อนข้างยากช่วงเช้า เดินจากวังจันทรเกษมมาสะดวกกว่า
- ข้ามไปวัดแม่นางปลื้มเพื่อดูโคกพม่าฝั่งตรงข้าม
เวลาและค่าเข้าชมอาจเปลี่ยนแปลง ควรตรวจสอบก่อนเดินทาง
คำถามที่พบบ่อย
พม่าเข้ากรุงศรีอยุธยาทางไหนเมื่อกรุงแตก
ทางป้อมมหาชัย มุมตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะเมืองที่หัวรอ ทัพพม่าขุดอุโมงค์สุมไฟใต้กำแพงจนพังในค่ำวันที่ 7 เมษายน 2310
ป้อมมหาชัยยังเหลือให้เห็นไหม
ซากป้อมถูกกลบอยู่ใต้ตลาดหัวรอ มีเพียงกำแพงที่ระลึกเล็กๆ ริมถนนอู่ทอง
ปรับปรุงล่าสุด 11 พฤศจิกายน 2569